Ai đã đặt tên cho dòng sông? (Hoàng Phủ Ngọc Tường)

Đề: Phân tích những vẻ đẹp khác nhau của dòng sông Hương dưới ngòi bút của Hoàng Phủ Ngọc Tường.

 

Cố đô Huế là cái nôi nuôi dưỡng một phần nền văn hóa dân tộc Việt Nam. Huế mang vẻ đẹp thâm trầm thanh lịch, bao đời sống giữa những câu hò điệu lí, những vần thơ trữ tình ngâm nga. Có lẽ vì thế mà đây là nơi sinh thành của bao thi nhân, văn nhân tên tuổi. Cũng giống như Tố Hữu, Hoàng Phủ Ngọc Tường là một người con của xứ Huế. Ông từng tích cực tham gia các phong trào yêu nước chống Mĩ-Ngụy và là một cây bút uyên bác tài hoa với phong cách độc đáo và đặc biệt sở trường về thể bút kí, tùy bút. Trong số các tác phẩm của ông, nổi bật nhất có lẽ là tập bút kí “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” viết ngay sau chiến thắng mùa xuân 1975. Trong tập bút kí này, con sông huyền thoại của đất cố đô được vẽ nên bởi ngòi bút thấm đượm lòng yêu nước và tinh thần dân tộc của Hoàng Phủ Ngọc Tường. Dòng sông Hương đã hiện lên với một vẻ đẹp khuynh thành của cảnh sắc thiên nhiên, văn hóa và lịch sử.

Là thành phố du lịch nhưng ngày nay Huế vẫn giữ vẻ thâm trầm thanh tịnh mà không một thành phố nào ở nước ta có được. Một phần làm nên vẻ đẹp ấy chính là dòng sông Hương. Con sông đã đi vào thi ca với vẻ quyến rũ lạ kì:

Cầu cong như chiếc lược ngà

Sông dài mái tóc cung nga buông hờ

Nhìn ở khía cạnh thiên nhiên, sông Hương mang vẻ đẹp kiều diễm của người con gái xứ Huế trong làn sương mờ ảo. Nó không còn đơn thuần là một dòng chảy vô tri mà đã trở thành một cái gì sống động, có đầy đủ cảm xúc, tính cách. Sông Hương như một con người mà mỗi bước đi là một suy tư, trăn trở, là một nỗi niềm vương vấn với thành phố quê hương.

Ở thượng nguồn, dòng sông là “một bản trường ca của rừng già”. Nó đã phải vượt qua biết bao thác ghềnh, đáy vực. Dòng sông “rầm rộ giữa những bóng cây đại ngàn”. Nó được sinh thành từ lòng Trường Sơn, được rừng già hun đúc “một bản lĩnh gan dạ, một tâm hồn tự do và trong sáng”. Vẻ đẹp của dòng sông mang một nét “phóng khoáng và man dại”. Dưới ngòi bút của Hoàng Phủ Ngọc Tường, sông Hương ở thượng nguồn dường như có một tâm hồn non nớt nhạy cảm, một tư tưởng tự do, mạnh mẽ nhưng cũng dịu dàng say đắm. Khi về tới đồng bằng, Hương giang có những thay đổi lớn về tính cách. Bằng một cách nào đó, rừng già đã “chế ngự sức mạnh bản năng” của dòng sông, làm nó bỗng trở nên “dịu dàng và trí tuệ, trở thành người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở”. Con sông phải trãi qua một một hành trình gian truân trước khi về tới thành phố. Dòng sông uốn lượn và nhiều đoạn ngột ngột đổi hướng. Nó “uốn mình theo những đường cong thật mềm”. Con sông Hương thơ mộng chảy qua biết bao địa danh gắn liền với xứ Huế, từ ngã ba Tuần qua điện Hòn Chén, chuyển hướng xuôi về Nguyệt Biều, Lương Quán, rồi đột ngột vẽ một đường cung thật tròn ôm lấy chân đồi Thiên Mụ,… Khi chảy giữa hai dãy đồi, Hương giang đã hoàn toàn bị thuần hóa. Nó lột bỏ cái man dại của rừng già. Sông Hương chảy qua thành phố Huế mang một vẻ đẹp dịu dàng, hiền hòa như cách nói của Hoàng Phủ Ngọc Tường “dòng sông mềm như tấm lụa với những chiếc thuyền xuôi ngược chỉ bé vừa bằng con thoi”. Hương giang mang theo một “vẻ đẹp trầm mặc”, triết lí và cổ thi. Có lẽ bởi vì nó đã tắm mình với cái uy nghiêm của bao cung điện thành quách, với “giấc ngủ nghìn năm của những vua chúa”, những lăng tẩm kiêu hãnh đồ sộ… Ra đến vùng ngoại ô Kim Long, sông Hương bỗng vui tươi hẳn lên. Dòng sông chảy qua cầu Tràng Tiền với 12 nhịp điệu đà kiêu sa như là một món đồ trang sức đẹp nhất tạo cho dòng sông vẻ dịu dàng quý phái của người con gái Huế. Hương giang uốn những đường mong mềm mại “như tiếng “vâng” không nói ra của tình yêu”. Sông Hương chảy giữa lòng thành phố, mang một vẻ đẹp biến ảo của không gian và màu sắc. Nước sông Đà thay đổi theo mùa còn sông Hương thì biến hóa theo từng khoảnh khắc trong ngày “sớm xanh, trưa vàng, chiều tím”. Nó quả là một dòng sông có phép màu bí hiểm. Dưới ngòi bút của Hoàng Phủ Ngọc ường, sông Hương không còn đơn thuần là một dòng sông. Nó đã hóa thân thành một nàng thiếu nữ e lệ trước tiếng gọi tình yêu. Nàng từ rừng núi xa xôi đã không ngại hành trình vất vả gian truân, cố ý tìm về với thành phố. Sông Hương chảy giữa lòng cố đô như một điểm hẹn hò. Vì lẽ đó mà nhịp điệu của dòng sông là một “điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế”. Dòng chảy thật chậm rãi như đang e ấp ngại ngùng cũng giống như lưu luyến không muốn rời xa. Hội ngộ, gắn bó rồi cũng phải chia tay. Đó là cuộc chia tay bịn rịn và đầy bâng khuâng lưu luyến. Nó đã ra tới vùng ngoại ô Vĩ Dạ nhưng rồi như “sực nhớ lại một điều gì chưa kịp nói”, con sông đột ngột đổi dòng và gặp lại thành phố lần cuối cùng. Có lẽ dòng sông muốn gởi gắm một lời thể hẹn nào đó. Lời hẹn ước son sắc đó đã đọng lại ở những giọng hò dân gian, ở tấm lòng người dân Châu Hóa xưa mãi mãi chung tình với quê hương xứ sở.

Hương giang không chỉ là một dòng sông thơ mộng và tuyệt đẹp bởi cảnh sắc thiên nhiên. Nó còn là con sông của âm nhạc, thi ca, của những phong tục xứ Huế và gắn bó với vẻ đẹp tâm hồn Huế. Sông Hương là “một người thiếu nữ đánh đàn giữa đêm khuya”. Âm nhạc của dòng sông là một bàn hòa ca sống động mà không một sân khấu, nhà hát nào diển tả được. Chính nơi đây, đại thi hào Nguyển Du đã viết nên khúc đàn của nàng Kiều:

Trong như tiếng hạc bay qua

Đục như tiếng suối mới sa nửa vời

Dòng sông Hương còn là đề tài cảm hứng cho các nghệ sĩ để tạo nên một dòng thi ca mà ở đó nó không bao giờ lập lại mình. Mỗi nhà thơ đều nhận ra một vẻ đẹp riêng của Hương giang. Trong thơ Tản Đà, sông Hương thay màu một cách bất ngờ:

Dòng sông trắng-lá cây xanh

Trong thơ Cao Bá Quát, nó mang một khí phách hào hùng như “kiếm dựng trời xanh” để rồi chuyển thành nỗi “quan hoài vọng cổ” trong hồn thơ Bà Huyện Thanh Quan. Đối với Tố Hữu, dòng sông quê ông đã đột ngột “khởi thành sức mạnh phục sinh của tâm hồn”. Như vậy, với mỗi tác phẩm, mỗi thi nhân sông Hương là một đề tài bất tận và luôn gợi cảm hứng mới mẻ.

Tiếp tục cuộc hành trình khám phá vẻ đẹp của sông Hương, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã xoay ngược bánh xe thời gian, tìm về những khoảnh khắc lịch sử đã qua để rồi ông nhận ra “sông Hương đã sống những thế kỉ quang vinh với nhiệm vụ lịch sử của nó”. Từ thời các vua Hùng nó đã là “dòng sông biên thùy xa xôi của đất nước”. Trong trang viết của Nguyễn Trãi, sông Hương đã “chiến đấu oanh liệt bảo vệ biên giới phía Nam Đại Việt”. Sông Hương từng kiêu hãnh soi bóng kinh thành Phú Xuân của người anh hùng Nguyễn Huệ. Suốt một bề dày lịch sử, sông Hương luôn gắn bó với quê hương đất nước, nó là một chứng nhân của biết bao thăng trầm lịch sử, đã chứng kiến các triều đại phong kiến từ mở đầu đến giây phút cuối cùng khi vua Bảo Đại thoái vị ngay bên cạnh dòng sông. Bước vào giai đoạn chống Pháp-Mĩ, Hương giang lại tiếp tục chứng kiến những bi thương của phong trào Cần Vương và còn “tự hiến mình làm một chiến công” góp phần cho Cách mạng Tháng Tám. Tết Mậu Thân, sông Hương cũng góp mình vào chiến dịch mong muốn giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước. Dưới ngòi bút của Hoàng Phủ Ngọc Tường, sông Hương là “dòng sông của thời gian ngân vang, của sử thi viết giữa màu cỏ lá xanh biếc”. Sông Hương từ một nàng thiếu nữ non trẻ với tình yêu đã biến thành một người con gái anh hùng của Tổ quốc.

Bao giờ cũng vậy, nhà văn luôn xem dòng sông là một cô gái với những tính cách, phẩm chất cao quý. Từng có lúc nàng là cô gái Di-gan dũng cảm, man dại rồi trở nên dịu dàng e ấp trước tình yêu. Tâm hồn người con gái ấy đa tình mà kín đáo, tài hoa và sâu sắc, lẳng lơ nhưng rất mực chung tình. Không chỉ vậy, sông Hương còn là một người con gái yêu nước, anh hùng.

Người dânViệt Nam ta đều được sinh ra và lớn lên bên cạnh sông nước. Mỗi người thường gắn bó tuổi thơ, cuộc đời mới một dòng sông như lời bài hát: “Trong ta, ai cũng có một dòng sông” hay lời thơ của một nhà thơ trẻ:

Sinh ra ở đâu mà ai cũng anh hùng

Tất cả trả lời bên một dòng sông

Quê hương Việt Nam mườn mượt những cánh đồng

Mỗi con người gắn bó một dòng sông.

 

Người Hà Nội yêu con sông Hoàng Hà trĩu nặng phù sa, người miền Tây thương mến hai dòng Vàm Cỏ giản dị mà anh hùng, người Tây Bắc có sông Đà vừa hung tợn vừa trữ tình còn người dân xứ Huế gắn bó với Hương giang mộng mơ đằm thắm. Hoàng Cầm tạo cho thi ca một dáng “nằm nghiêng trong kháng chiến trường kì” của dòng sông Đuống quê hương Kinh Bắc. Nguyễn Tuân viết về sông Đà trữ tình mà hung tợn với dòng chảy cuồn cuộn, thác nước gầm thét để tôn vinh con người lao động. Còn Hoàng Phủ Ngọc Tường làm nên sông Hương một dòng sông văn hóa với điệu chảy lặng lờ như “điệu slow tình cảm dành riêng cho Huế”. Vẻ đẹp của sông Hương là ở nét truyền thống và bản sắc văn hóa xứ Huế, ở cảnh đẹp thiên nhiên thơ mộng và hành trình lịch sử quang vinh. Chính vì vậy mà sông Hương có được vẻ đẹp đặc biệt không giống bất kì con sông nào của Việt Nam.

Nhà văn Nguyễn Tuân đã từng nhận xét: “kí Hoàng Phủ Ngọc Tưởng có rất nhiều ánh lửa”. Đó là sự phóng túng, am hiểu kiến thức văn hóa, lịch sử, điạ lí, văn chương. Ngòi bút Hoàng Phủ Ngọc Tường còn giàu chất trữ tình, cảm xúc tinh tế và một trí tuệ nghiên cứu minh mẫn. “Ai đã đặt tên cho dòng sông?” là một tác phẩm đúc kết từ tư duy khoa học và tư duy nghệ thuật. Ở đó nhà văn đã thể hiện sự tài hoa trong cách phép so sánh, những từ ngữ được sử dụng đắc địa, miêu tả hấp dẫn, giàu hình ảnh.

Đoạn trích “Ai đã đặt tên cho dòng sông là một đọan văn xuôi súc tích và đầy chất thơ về sông Hương-dòng sông văn minh, chứng nhân lịch sử. Nét đặc sắc làm nên sức hấp dẫn của đoạn văn là những cảm xúc sâu lắng được tổng hợp từ một vốn hiểu biết phong phú về văn hóa, lịch sử, địa lí cùng một văn phong tao nhã, hướng nội tinh tế. Tác phẩm đã tạo cho người đọc một tình yêu thuần khiết và sâu nặng đối với sông Hương như người ta yêu Hà Nội khi đọc văn Thạch Lam, Vũ Bằng, Nguyễn Tuân.

Người viết:

Advertisements

7 thoughts on “Ai đã đặt tên cho dòng sông? (Hoàng Phủ Ngọc Tường)

Biểu cảm cho comment: [̲̅$̲̅(̲̅ιοο̲̅)̲̅$̲̅] ≧▽≦ (─‿‿─) ✿◕ ‿ ◕✿ ❀◕ ‿ ◕❀ (ノಠ益ಠ)ノ (◡‿◡✿)  (✿◠‿◠) ≥^.^≤  (>‿◠)✌ ٩(●̮̮̃•)۶ ≧◠◡◠≦✌  ≧'◡'≦  ≧◔◡◔≦  ≧◉◡◉≦ ≧✯◡✯≦  ≧❂◡❂≦  ≧^◡^≦  ≧°◡°≦ ᵔᴥᵔ  (°⌣°)  ٩(^‿^)۶ ٩(͡๏̮͡๏)۶ (>‿♥)  ♥‿♥ (▰˘◡˘▰)  ಠ_ృ ಥ_ಥ ►_◄ (╥﹏╥) ( つ﹏╰) (─‿‿─) ◤(¬‿¬)◥ (∪ ◡ ∪) ▧.▨ (*^ -^*) •(⌚_⌚)• (-’๏_๏’-) 囧

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s